प्रस्तावना: दिवाळी आली...
'दिवाळी आली, दिवाळी आली...' हे शब्द कानावर पडताच आपल्या डोळ्यांसमोर काय उभे राहते? लखलखणारे दिवे, आकाशकंदील, सुंदर रांगोळ्या, मिठाईचा घमघमाट, नवीन कपडे, नातेवाईकांच्या भेटीगाठी आणि... आणि फटाक्यांचा तो कानठळ्या बसवणारा आवाज आणि आकाशात होणारी रंगांची उधळण!
दिवाळी, म्हणजेच 'दीपावली' (दीपांची आवली, अर्थात दिव्यांची रांग). हा सण मुळात प्रकाशाचा, अंधारावर प्रकाशाने मात करण्याचा आहे. मग या प्रकाशाच्या उत्सवात या 'आवाजाचा' जल्लोष नेमका कुठून आला? आपण दरवर्षी हजारो रुपये खर्च करून फटाके का वाजवतो? ही केवळ मौजमजा आहे की यामागे काही खोल धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा ऐतिहासिक कारणे आहेत?
आजच्या या लेखात, आपण दिवाळीत फटाके वाजवण्यामागील या रंजक परंपरेचा मुळापासून शोध घेणार आहोत.
१. सर्वात प्रचलित पौराणिक कथा: प्रभू श्रीरामांचे स्वागत
दिवाळी आणि फटाक्यांचा संबंध जोडणारी सर्वात लोकप्रिय आणि सर्वांना माहित असलेली कथा म्हणजे प्रभू श्रीरामांची. त्रेतायुगात, प्रभू श्रीराम चौदा वर्षांचा वनवास संपवून, लंकापती रावणाचा (जो वाईटाचे प्रतीक होता) वध करून, आपली पत्नी सीता आणि भाऊ लक्ष्मण यांच्यासह अयोध्येत परतले.
तो दिवस होता अमावस्येचा. सर्वत्र काळाकुट्ट अंधार होता. आपल्या लाडक्या राजाच्या स्वागतासाठी आणि त्यांच्या विजयाचा आनंद साजरा करण्यासाठी, संपूर्ण अयोध्यावासीयांनी घरोघरी, रस्तोरस्ती पणत्या आणि दिवे लावले. त्या दिव्यांच्या प्रकाशाने ती अमावस्येची रात्र पौर्णिमेपेक्षाही जास्त उजळून निघाली.
आता प्रश्न पडतो की, त्याकाळी फटाके होते का? प्राचीन धर्मग्रंथात किंवा रामायणात 'फटाके' किंवा 'दारूकाम' (Fireworks) यांचा थेट उल्लेख आढळत नाही. त्याकाळी आनंद व्यक्त करण्याची पद्धत दिवे लावणे, वाद्ये वाजवणे, नृत्य करणे आणि मिठाई वाटणे अशी होती.
पण, काळाच्या ओघात, हा 'विजयाचा जल्लोष' साजरा करण्याची पद्धत बदलत गेली. दिवे हे 'प्रकाशाचे' प्रतीक होते, तर फटाके हे 'जल्लोषाचे' आणि 'विजयाच्या घोषणेचे' प्रतीक बनले. श्रीरामाच्या त्या महान विजयाचा आनंद अधिक मोठ्या आणि भव्य स्तरावर साजरा करण्यासाठी फटाक्यांची आतषबाजी या परंपरेशी जोडली गेली.
२. नरक चतुर्दशी: वाईटावरील विजयाचा उत्सव
दिवाळी हा एक दिवसाचा नसून पाच दिवसांचा सण आहे. याची सुरुवातच एका मोठ्या विजयाने होते, तो म्हणजे 'नरक चतुर्दशी'.
या दिवशी भगवान श्रीकृष्णाने, आपली पत्नी सत्यभामा हिच्या मदतीने, नरकासुर नावाच्या अत्यंत क्रूर आणि अहंकारी राक्षसाचा वध केला होता. नरकासुराने पृथ्वीवरील अनेक राजांना आणि तब्बल सोळा हजार स्त्रियांना बंदी बनवून त्यांच्यावर अत्याचार केले होते.
जेव्हा श्रीकृष्णाने त्याचा वध केला, तेव्हा त्या सोळा हजार स्त्रियांची आणि संपूर्ण प्रजेची त्याच्या त्रासातून मुक्तता झाली. हा 'वाईटावर चांगल्याचा विजय' होता. हा विजय साजरा करण्यासाठी लोकांनी दुसऱ्या दिवशी, म्हणजे दिवाळीच्या दिवशी, दिवे लावले आणि आनंदोत्सव साजरा केला. फटाके वाजवणे हा त्या आनंदोत्सवाचाच एक भाग मानला जातो. नरकासुराच्या रूपातील वाईट शक्तीचा नाश झाल्याचा आनंद फटाक्यांच्या आवाजाने व्यक्त केला जातो.
३. आध्यात्मिक आणि पारंपारिक समजुती: वाईट शक्तींना दूर ठेवणे
भारतातील अनेक जुन्या परंपरांचा संबंध हा केवळ देव-देवतांशी नसून निसर्ग आणि काही पारंपारिक समजुतींशी सुद्धा आहे.
अ. आवाजाने वाईट शक्ती पळतात:
दिवाळी अमावस्येच्या रात्री येते, जी वर्षातील सर्वात गडद रात्र मानली जाते. जुन्या काळात अशी समजूत होती की, अशा अंधाऱ्या रात्री नकारात्मक शक्ती, दुष्ट आत्मे किंवा वाईट शक्ती (Evil Spirits) जास्त प्रबळ होतात. या वाईट शक्तींना आपल्या घरापासून आणि परिसरापासून दूर ठेवण्यासाठी 'मोठा आवाज' करणे हा एक उपाय मानला जात असे.
फटाक्यांच्या कानठळ्या बसवणाऱ्या आवाजाने या नकारात्मक शक्ती घाबरून पळून जातात आणि घरामध्ये सकारात्मक ऊर्जेचा संचार होतो, अशी एक दृढ समजूत होती.
ब. पावसाळ्यानंतरचे 'जंतुनाशक':
दिवाळी हा सण साधारणपणे ऑक्टोबर-नोव्हेंबरमध्ये, म्हणजेच पावसाळा संपल्यानंतर आणि हिवाळा सुरू होण्यापूर्वी येतो. पावसाळ्याच्या दमट हवामानामुळे अनेक प्रकारचे कीटक, डास आणि रोगजंतू यांची वाढ झालेली असते.
फटाक्यांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या 'गंधक' (Sulphur) आणि इतर रसायनांच्या धुरामुळे हे कीटक आणि जंतू मरतात, असा एक पारंपरिक समज होता. फटाक्यांचा धूर हा एक प्रकारे 'Fumigation' किंवा 'निर्जंतुकीकरण' करण्याचे काम करतो, जेणेकरून येणारा हिवाळा हा आरोग्यदायी जाईल, अशी यामागची एक जुनी (जरी अशास्त्रीय असली तरी) भावना होती.
४. फटाक्यांचा इतिहास: ही परंपरा नेमकी कधी सुरू झाली?
जर रामायणाच्या काळात फटाके नव्हते, तर ते दिवाळीत आले कधी? हा एक रंजक ऐतिहासिक प्रवास आहे.
इतिहासकारांच्या मते, 'दारूकाम' किंवा 'Gunpowder' (बारूद) याचा शोध चीनमध्ये लागला. तिथून तो युरोप आणि मध्य-पूर्वेकडे गेला. भारतात बारूदचा प्रवेश साधारणपणे १३व्या किंवा १४व्या शतकात झाला, सुरुवातीला फक्त लष्करी वापरासाठी (तोफा आणि बंदुका).
मात्र, 'आनंदासाठी फटाके' (Fireworks as celebration) वापरण्याची सुरुवात भारतातील राजे-महाराजे आणि सम्राटांनी केली. मुघल काळात आणि त्यानंतर मराठा साम्राज्यात, विजयाचा उत्सव, राज्याभिषेक सोहळा, विवाह सोहळे किंवा महत्त्वाचे सण साजरे करण्यासाठी 'आतषबाजी' हा एक शाही (Royal) प्रकार मानला जाऊ लागला.
जेव्हा सामान्य जनतेने आपल्या राजांना असा शाही उत्सव साजरा करताना पाहिले, तेव्हा त्यांनी हळूहळू या पद्धतीचे अनुकरण करण्यास सुरुवात केली. दिवाळी हा वर्षातील सर्वात मोठा सण असल्याने, हा 'शाही जल्लोष' दिवाळीच्या परंपरेशी घट्ट जोडला गेला.
कालांतराने, विशेषतः तामिळनाडूतील 'शिवकाशी' हे शहर फटाकेनिर्मितीचे प्रमुख केंद्र बनले आणि फटाके हे सर्वसामान्यांच्या आवाक्यात आले. अशाप्रकारे, जी गोष्ट एकेकाळी फक्त राजांपुरती मर्यादित होती, ती दिवाळीचा अविभाज्य भाग बनली.
५. आजचे वास्तव: परंपरा विरुद्ध पर्यावरण
गेल्या काही वर्षांपासून, फटाके वाजवण्याच्या परंपरेवर एक मोठे प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. यामागील मुख्य कारणे म्हणजे:
१. वायू प्रदूषण (Air Pollution): दिवाळीनंतर अनेक शहरांमधील हवेची गुणवत्ता (AQI) अत्यंत धोकादायक पातळीवर पोहोचते. फटाक्यांमधून निघणारा विषारी धूर, सल्फर डायऑक्साइड, नायट्रोजन ऑक्साईड आणि सूक्ष्म कण (PM2.5) हे श्वसनाचे गंभीर आजार, दमा आणि फुफ्फुसाचे विकार निर्माण करतात.
२. ध्वनी प्रदूषण (Noise Pollution): मोठ्या आवाजाच्या फटाक्यांचा त्रास लहान मुले, वृद्ध व्यक्ती, आजारी माणसे आणि विशेषतः प्राणी व पक्षी यांना प्रचंड होतो. अनेक पक्षी घाबरून मरतात किंवा कायमचे बहिरे होतात.
३. अपघात: फटाके वाजवताना निष्काळजीपणामुळे भाजणे किंवा गंभीर अपघात होण्याचे प्रमाणही मोठे आहे.
या कारणांमुळे, आज 'दिवाळी साजरी करण्याची पद्धत' बदलण्याची गरज निर्माण झाली आहे.
समारोप: मग फटाके वाजवावेत की नाही?
फटाके वाजवण्यामागे श्रीरामाच्या स्वागताचा जल्लोष, नरकासुराच्या वधाचा आनंद आणि वाईट शक्तींना पळवून लावण्याची भावना असली, तरी हेही तितकेच खरे आहे की या परंपरेचे स्वरूप आता खूप बदलले आहे.
दिवाळीचा खरा अर्थ 'दीपावली' (दिव्यांची रांग) आहे. हा सण 'प्रकाशाचा' आहे, 'धुराचा' नाही. हा सण 'आनंदाचा' आहे, 'आवाजाचा' नाही.
आजच्या काळात, आपण पर्यावरणाची हानी करून किंवा इतरांना त्रास देऊन सण साजरा करू शकत नाही. त्यामुळेच आता 'ग्रीन फटाके' (Green Crackers), जे कमी प्रदूषण करतात, किंवा 'फटाकेमुक्त दिवाळी' (Cracker-free Diwali) साजरी करण्याकडे लोकांचा कल वाढत आहे.
शेवटी, सण साजरे करण्याचे प्रकार काळानुसार बदलत असतात. पण त्यामागची मूळ भावना—वाईटावर चांगल्याचा विजय, अंधारावर प्रकाशाची मात आणि एकत्र येऊन आनंद वाटणे—ही कायम राहते.
तुम्ही तुमची दिवाळी कशी साजरी करता? फटाक्यांसोबत की फटाक्यांशिवाय? कमेंट्समध्ये नक्की सांगा!
तुम्हा सर्वांना दिवाळीच्या खूप खूप शुभेच्छा! ही दिवाळी तुमच्या आयुष्यात सुख, समृद्धी आणि आरोग्याचा प्रकाश घेऊन येवो!
0 Comments